Empathie is het vermogen om je in te leven in de gevoelens en gedachten van een ander. Het helpt kinderen om anderen beter te begrijpen, rekening met elkaar te houden en positieve relaties op te bouwen.
Maar empathie bij kinderen ontstaat niet vanzelf van de ene op de andere dag. Het is een vaardigheid die zich stap voor stap ontwikkelt.
Misschien herken je dat bij je eigen kind. Je kind ziet dat een ander verdrietig is, maar weet niet goed wat het moet doen. Of je kind zegt iets wat een ander pijn doet zonder dat het dit zelf doorheeft.
Dat betekent niet dat je kind geen empathie heeft. Het betekent vooral dat het nog aan het leren is.
Wat is empathie bij kinderen?
Wanneer we het hebben over empathie, gaat het eigenlijk om verschillende vaardigheden, namelijk:
- Emotionele (affectieve) empathie: Dit is het meevoelen van de emotie van een ander. Een kind ziet bijvoorbeeld dat een vriendje verdrietig is en voelt zelf ook verdriet of bezorgdheid.
- Cognitieve empathie: Hierbij begrijpt een kind beter waarom iemand zich voelt zoals diegene zich voelt. Een kind kan bijvoorbeeld begrijpen dat een klasgenoot verdrietig is omdat hij niet mee mocht doen met een spel.
- Empathisch handelen: De volgende stap is dat een kind ook iets doet met wat het voelt en begrijpt. Bijvoorbeeld door te zeggen "Gaat het?", een knuffel te geven of iemand erbij te halen.
Deze vaardigheden ontwikkelen zich niet allemaal tegelijk. Een kind kan een emotie van een ander al goed aanvoelen, maar nog niet begrijpen waar die emotie vandaan komt of weten hoe het daarop kan reageren.
Waarom is empathie belangrijk?
Empathie speelt een belangrijke rol in de sociale en emotionele ontwikkeling van kinderen. Een kind dat steeds beter begrijpt wat een ander voelt, kan daar ook beter rekening mee houden.
Dat helpt bijvoorbeeld bij:
- vriendschappen maken en onderhouden;
- samenwerken;
- ruzies oplossen;
- rekening houden met anderen;
- troosten en helpen;
- omgaan met verschillen;
- voorkomen van onnodige conflicten.
Mensen hebben van nature de neiging om emoties van anderen te spiegelen. Als iemand pijn heeft of verdrietig is, voelen we dat vaak zelf ook een beetje. Dit zet aan tot helpend gedrag. Als kinderen merken dat hun gedrag een ander pijn doet, kan deze gevoelde empathie hen helpen om te stoppen of hun gedrag aan te passen.
Empathie werkt daardoor als een soort rem op negatief gedrag en als een stimulans voor prosociaal gedrag, zoals helpen, delen en troosten.
Empathie is meer dan weten dat iemand verdrietig is
Daarnaast is het begrijpen van de oorzaak van een emotie essentieel. Stel: een kind is verdrietig. Is dat omdat het pijn heeft na een val, of omdat anderen hem uitlachten? Die nuance bepaalt hoe je het beste kunt reageren. Kinderen die dit onderscheid nog moeilijk vinden, slaan soms de plank mis in hun reactie.
aarom is het belangrijk dat kinderen niet alleen leren om emoties te herkennen, maar ook om nieuwsgierig te zijn naar wat erachter zit.
Je kunt bijvoorbeeld vragen:
“Wat denk je dat er gebeurd is?”
“Waarom denk je dat hij verdrietig is?”
“Wat zou hij nu nodig kunnen hebben?”
Zo leren kinderen steeds beter om verder te kijken dan alleen het zichtbare gedrag.
Hoe ontwikkelt empathie bij kinderen?
Empathie ontwikkelt zich stap voor stap. Jonge kinderen kunnen vaak al goed emoties aanvoelen (emotionele empathie), maar vinden het nog lastig om te begrijpen waarom iemand zich zo voelt (cognitieve empathie).
Naarmate kinderen ouder worden, leren ze steeds beter:
- begrijpen wat een ander denkt en voelt;
- verbanden leggen tussen gebeurtenissen en emoties;
- rekening houden met verschillende perspectieven;
- inschatten wat iemand anders nodig heeft;
- hun gedrag daarop aanpassen.
Een belangrijk onderdeel hiervan is sociale ervaring. Kinderen leren empathie namelijk niet alleen door erover te praten. Ze leren het vooral in contact met anderen. Samen spelen, ruzie maken, sorry zeggen, samenwerken, iemand troosten en weer goedmaken: het zijn allemaal momenten waarop kinderen sociale vaardigheden oefenen.
Wanneer kinderen weinig positieve sociale interacties hebben, bijvoorbeeld doordat ze worden buitengesloten of gepest, kan dit hun emotionele ontwikkeling belemmeren. Juist door samen te spelen, ruzies op te lossen en vriendschappen op te bouwen, leren kinderen meer subtiele en complexe emoties begrijpen.
Kun je empathie bij kinderen stimuleren?
Ja. Empathie is geen vaststaande eigenschap die een kind wel of niet heeft. Het is een vaardigheid die zich verder kan ontwikkelen.
Als ouder of opvoeder kun je daar een belangrijke rol in spelen.
1. Benoem emoties
Help je kind woorden te geven aan gevoelens. Bijvoorbeeld:
“Ik zie dat je broer verdrietig kijkt.”
“Volgens mij ben je boos omdat het anders ging dan je wilde.”
Door emoties regelmatig te benoemen, leert een kind steeds meer woorden voor de eigen gevoelens én die van anderen.
2. Vraag naar het waarom
Help je kind om verder te kijken dan alleen de emotie. Vraag bijvoorbeeld:
“Waarom denk je dat zij verdrietig is?”
“Wat zou er gebeurd kunnen zijn?”
“Hoe denk je dat hij zich voelde toen dat gebeurde?”
Je hoeft niet altijd het juiste antwoord te geven. Juist samen nadenken is waardevol.
3. Oefen met perspectief nemen
Kinderen kunnen leren om situaties vanuit het perspectief van een ander te bekijken. Bijvoorbeeld:
“Hoe zou jij je voelen als niemand jou mee liet doen?”
Of:
“Wat zou jij fijn vinden als je verdrietig was?”
Zo leert je kind steeds beter dat andere mensen andere gevoelens, gedachten en behoeften kunnen hebben.
4. Geef zelf het goede voorbeeld
Kinderen leren veel door naar volwassenen te kijken.
Hoe reageer jij wanneer iemand een fout maakt? Hoe praat je over iemand die anders denkt? Help je iemand die het moeilijk heeft?
Je hoeft daarbij niet perfect te zijn. Je kunt juist hardop laten zien hoe jij probeert rekening te houden met een ander:
“Ik denk dat zij vandaag een moeilijke dag heeft. Ik zal even vragen of het goed met haar gaat.”
Zo laat je zien dat empathie iets is wat je doet, niet alleen iets wat je begrijpt.
5. Zie conflicten als leermomenten
Wanneer kinderen ruzie maken, is het verleidelijk om meteen te bepalen wie er gelijk heeft. Maar een conflict kan ook een waardevol moment zijn om empathie te oefenen.
Je kunt bijvoorbeeld vragen:
“Wat gebeurde er volgens jou?”
“Hoe denk je dat de ander zich voelde?”
“Wat voelde jij?”
“Wat zou je nu kunnen doen?”
Zo leert je kind niet alleen hoe een ruzie opgelost wordt, maar ook hoe verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan.
Empathie betekent niet dat je het altijd met een ander eens bent
Een belangrijk onderscheid is dat begrijpen niet hetzelfde is als goedkeuren.
Je kind kan bijvoorbeeld begrijpen waarom iemand boos is, zonder te vinden dat die persoon gelijk heeft. Je kunt zeggen:
“Ik snap dat je boos werd omdat je niet mee mocht doen. Toch mag je iemand niet slaan.”
Zo leert een kind dat je rekening kunt houden met de gevoelens van een ander en tegelijkertijd grenzen kunt stellen.
Dat is een belangrijke sociale vaardigheid.
Empathie en pesten
Empathie speelt ook een rol in hoe kinderen met elkaar omgaan.
Wanneer een kind beter kan begrijpen wat bepaald gedrag met een ander doet, kan dat helpen om rekening te houden met de gevoelens van die ander.
Tegelijkertijd is het belangrijk om pesten niet alleen te zien als een gebrek aan empathie. Pesten is complex en wordt beïnvloed door meerdere factoren binnen een groep.
Juist daarom is het belangrijk om kinderen veel positieve sociale ervaringen te geven waarin ze leren samenwerken, luisteren, verschillen accepteren en conflicten oplossen.
Empathie groeit door kleine dagelijkse momenten
Je hoeft geen speciale lessen te organiseren om empathie te ontwikkelen. Het zit juist in de dagelijkse situaties:
Een broertje dat verdrietig is.
Een vriendje dat niet mee mag doen.
Een ruzie op het schoolplein.
Een klasgenoot die een fout maakt.
Een kind dat hulp nodig heeft.
Elke keer dat je samen stilstaat bij wat iemand voelt, waarom iemand zich zo voelt en wat een helpende reactie kan zijn, oefent je kind.
Zo ontwikkelt empathie zich stap voor stap.
Empathie is een belangrijke basis voor veerkracht
Empathie helpt kinderen niet alleen om anderen beter te begrijpen. Het helpt ook bij het ontwikkelen van sociale vaardigheden en het aangaan van betekenisvolle relaties.
Een kind leert:
- Ik kan begrijpen wat een ander voelt.
- Ik kan rekening houden met een ander.
- Ik kan iets doen om een ander te helpen.
- Ik kan mijn eigen gevoelens en die van anderen serieus nemen.
Dat zijn vaardigheden waar een kind gedurende het hele leven iets aan heeft.
Oefenen met empathie in Sterk van binnen
In het doeboek Sterk van binnen leren kinderen op een speelse en praktische manier meer over emoties, zichzelf en anderen.
Ze oefenen onder andere met:
- emoties herkennen;
- begrijpen waar gevoelens vandaan kunnen komen;
- nadenken over wat een ander kan voelen;
- verschillende perspectieven bekijken;
- ontdekken hoe ze op een helpende manier kunnen reageren.
Zo wordt empathie niet alleen iets waar je over praat, maar iets wat kinderen in kleine stappen kunnen oefenen.
Want empathie is niet: precies voelen wat een ander voelt. Het is leren kijken, luisteren, begrijpen en rekening houden met elkaar.
